✍️ डा. ओमप्रकाश अर्याल 

दसैँ नजिकिँदै जाँदा नेपाली समाजमा छुट्टै उत्साह देखिन्छ। बजारमाचहलपहल बढ्छ, परदेशिएका छोराछोरी घर फर्कने तयारी गर्छन् र लामोसमयदेखि नभेटिएका आफन्तसँग भेट्ने प्रतीक्षा सुरु हुन्छ। घटस्थापनामाजमरा राखिन्छ, घरमा मिठा परिकारको तयारी हुन्छ र विजयादशमीका दिननिधारमा टीका तथा कानमा जमरा लगाएर ठूलाबडाको आशीर्वाद थापिन्छ।

यी परिचित दृश्यभित्र हाम्रो संस्कृति, पारिवारिक आत्मीयता र जीवनदर्शनकागहिरा अर्थ लुकेका छन्। दसैँ के केवल टीका, जमरा र भेटघाटको पर्व हो? अथवा यसले हाम्रो जीवन र सम्बन्धलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि दिन्छ?

एक अनुसन्धानकर्ताका रूपमा दसैँलाई हेर्दा मलाई यसको धार्मिक रसांस्कृतिक महत्वसँगै यसले दिने शैक्षिक तथा नैतिक सन्देश पनि उत्तिकैमहत्वपूर्ण लाग्छ। पर्वले मानिसलाई आफ्नो परम्परासँग जोड्छ; शिक्षालेत्यस परम्पराको अर्थ बुझ्न, त्यसका सकारात्मक मूल्य आत्मसात् गर्न रसमयअनुसार आवश्यक सुधार गर्न सिकाउँछ। दसैँलाई धार्मिक अनुष्ठानमामात्र सीमित गर्नु यसको व्यापक अर्थलाई साँघुरो बनाउनु हो।

यो पारिवारिकसम्बन्ध नवीकरण गर्ने, पुस्ताबीच संस्कार हस्तान्तरण गर्ने र जीवनमासकारात्मक परिवर्तनको सङ्कल्प गर्ने अवसर पनि हो।धार्मिक आख्यानमादेवी दुर्गाले महिषासुरमाथि र रामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेकोप्रसङ्गसँग विजयादशमी जोडिएको छ। यी कथाले सत्यको असत्यमाथि रसदाचारको दुराचारमाथि विजयको सन्देश दिन्छन्। आजका सन्दर्भमाअहंकार, लोभ, द्वेष, असहिष्णुता र घृणा पनि हाम्रा भित्री शत्रु हुन्। त्यसैलेदसैँमा विजयको उत्सव मनाउँदै गर्दा आफ्नै कमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नेप्रयास गर्नु उत्तिकै आवश्यक छ। घटस्थापनामा राखिने जमराले पनिजीवनको सुन्दर प्रतीक प्रस्तुत गर्छ। माटोभित्र रोपिएको सानो बीउबाट हरियोजीवन पलाउनु आशा, उर्वरता र निरन्तरताको सङ्केत हो। प्रतिकूलपरिस्थितिमा पनि आशा नत्याग्नु, असफलतापछि फेरि उठ्नु र नयाँ सुरुवातगर्नु जमराले दिने जीवनोपयोगी सन्देशका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।विजयादशमीका दिन लगाइने टीका र जमरा नेपाली पारिवारिक संस्कृतिकाआत्मीय प्रतीक हुन्। ठूलाबडाले सानालाई आशीर्वाद दिन्छन् र सानालेश्रद्धापूर्वक ग्रहण गर्छन्। यसमा केवल धार्मिक विधि होइन, पुस्ताबीचकोस्नेह, अनुभव र शुभेच्छाको आदानप्रदान पनि समेटिएको हुन्छ।तर एउटा प्रश्नविचारणीय छ—ठूलाबडाको आशीर्वाद लिन हामीले दसैँ नै किन पर्खने?आमाबुबाको खुट्टा ढोग्नु र हजुरबा–हजुरआमाको हातबाट टीका थाप्नुआत्मीय संस्कार हुन्। तर वर्षभरि उनीहरूको सम्मान गर्नु, समय दिनु रएक्लोपनमा साथ दिनु अझ महत्वपूर्ण छ। गुरुजनको सम्मान उनीहरूबाटप्राप्त ज्ञान र संस्कारलाई व्यवहारमा उतार्दा सार्थक हुन्छ। संस्कार विशेषदिनमा गरिने कर्ममा मात्र होइन, दैनिक व्यवहारमा प्रतिबिम्बित हुनुपर्छ।रोजगारी, अध्ययन र अवसरको खोजीमा युवापुस्ता देशभित्र र विदेशमाछरिएको छ। एउटै परिवारका सदस्यहरू फरक सहर र देशमा बस्नु सामान्यभएको छ। प्रविधिले भौतिक दूरी घटाए पनि आत्मीय संवादका लागि समयनिकाल्नु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ। यस्तो अवस्थामा दसैँले परिवारलाई पुनःजोड्ने अवसर दिन्छ। यसले व्यस्त जीवनबाट केही समय निकालेरआफन्तसँग भेट्न, मनमुटाव सुल्झाउन र साझा सम्झनाहरू साट्न प्रेरित गर्छ। 

तर पर्व मनाउने क्रममा आत्मीयताभन्दा प्रदर्शनलाई महत्व दिन थालियो भनेयसको मर्म कमजोर हुन्छ। नयाँ लुगा लगाउनु, मीठो खानु र घुमघाम गर्नुमाकुनै खराबी छैन। प्रश्न खर्चको होइन, प्राथमिकताको हो। दसैँमा कसले कतिखर्च गर्‍यो भन्दा कसको अनुहारमा कति खुसी ल्यायो भन्ने कुरा महत्वपूर्णहुनुपर्छ।नयाँ कपडा किन्न नसक्ने बालकलाई उपहार दिनु, एक्लो वृद्धसँगकेही समय बिताउनु, आर्थिक कठिनाइमा परेको परिवारलाई सहयोग गर्नु वालामो समयदेखि बोलचाल नभएको आफन्तसँग संवाद सुरु गर्नु पनि दसैँमनाउने अर्थपूर्ण तरिका हुन्। आफ्नो घरको उज्यालोसँगै छिमेकीको अँध्यारोदेख्न सक्नु नै पर्वको मानवीय पक्ष हो।दसैँ सबैका लागि समान रूपमाखुसीको पर्व हुँदैन। कसैका लागि यो परिवारसँगको पुनर्मिलन हो भने कसैकालागि प्रियजन गुमाएको पीडाको सम्झना। आर्थिक अभाव, बिरामीपरिवारजन वा घर फर्कन नसकेका सन्तानका कारण पनि कसैको दसैँ अधुरोहुन सक्छ। त्यसैले आफ्नो खुसीमा अरूको पीडाप्रति संवेदनशील हुनुआवश्यक छ। पर्वको वास्तविक सुन्दरता खुसी बाँड्न र दुःखमा साथ दिनसक्ने मानवीयतामा हुन्छ।

संस्कृति केवल चाडपर्व र परम्परागत विधिबाट जोगिँदैन; यो व्यवहारमाबाँचेका मूल्यबाट निरन्तर हुन्छ। ठूलालाई सम्मान, सानालाई माया, दुःखीलाई सहयोग र समाजप्रति उत्तरदायित्व जीवित रहे मात्र संस्कृतिको मर्मसुरक्षित रहन्छ। नयाँ पुस्ताले पर्व मनाउने शैली बदल्नु स्वाभाविक हो।महत्वपूर्ण कुरा, उनीहरूले टीका, जमरा र आशीर्वादभित्रको अर्थ बुझून् रत्यसलाई जीवनसँग जोड्न सकून्।दसैँलाई जीवन्त राख्नु भनेको पुराना विधिदोहोर्‍याउनु मात्र होइन, तिनको भावनालाई समयअनुसार आत्मसात् गर्नु पनिहो। घृणा त्याग्नु, अहंकार घटाउनु, गलत बाटोबाट फर्कनु, आमाबुबालाईसमय दिनु र अरूको दुःखमा साथ दिनु पनि विजयका रूप हुन्। यस अर्थमादसैँ आफूलाई अझ संवेदनशील र जिम्मेवार मानिस बनाउने अवसर हो।टीकाकेही दिनपछि मेटिन्छ र जमरा सुक्छ, तर तिनले सम्झाएका आशीर्वाद, आशार आत्मीयता हाम्रो व्यवहारमा जीवित रहन सक्छन्।

त्यसैले दसैँलाई खाने, लगाउने र रमाउने पर्वमा मात्र सीमित नराखौँ। यसलाई सम्बन्ध सुधार्ने, अग्रजको सम्मान गर्ने, नयाँ पुस्तामा संस्कार हस्तान्तरण गर्ने र समाजमासकारात्मकता फैलाउने अवसर बनाऔँ।दसैँको शुभकामना दिनु भनेको ‘शुभविजयादशमी’ भन्नु मात्र होइन; सबैको जीवन सुखी होस्, घरमा शान्ति रहोस्र समाज अझ मानवीय बनोस् भन्ने कामना गर्नु पनि हो।यसपटक टीकालगाऔँ, जमरा लगाऔँ, आशीर्वाद थापौँ र रमाऔँ—सँगसँगै कसैको मन पनिजितौँ। किनकि दसैँको वास्तविक विजय अरूमाथि होइन, आफ्नैकमजोरीमाथि विजय प्राप्त गर्नु र आफ्ना मानिसहरूसँगको सम्बन्धलाईसुमधुर बनाउनु हो।

सबैमा सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, समृद्धि र आत्मीयतासहित विजयादशमीकोहार्दिक मंगलमय शुभकामना!

(लेखक डा.अर्याल त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत बुटवल बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुनुहुन्छ ।)

नागरिक अनलाइन

लेखकबाट थप

• आइतवार, कार्तिक २ २०८३०८:५८:२६

• आज बडादशैं : टीका लगाउने उत्तम साइत बिहान १०ः२६ बजे

• नेपाली कांग्रेस रूपन्देही क्षेत्र नं. २ (ख) द्वारा शुभकामना आदानप्रदान

• कांग्रेस बुटवलको पहिलो निर्णय : गणेशमान स्मृति भवन पछाडि नयाँ भवन बनाइने

• दसैँ केवल पर्व होइन,सम्बन्ध जोड्ने अवसर हो

• जि २५ सेभेन ए साईड भेट्रान्स कप फुटबलको उपाधि बुटवल वडा नं ४ लाई